Informele zorg: Vragen over wet- en regelgeving

Zorg en ondersteuning zonder fouten bestaat niet. Net als in het ‘gewone’ leven hoort het maken van fouten er nou eenmaal bij. We werken samen aan 100% leven voor onze cliënten, oftewel een volwaardig leven. Hiermee bedoelen we het leven leiden met alles wat erbij hoort, positief en negatief. Hier horen naast fijne dingen en goede ervaringen ook tegenslagen en imperfecties bij.  

Met alle aspecten die bij het leven horen, blijven we denken in mogelijkheden. We kijken naar wat nog wél kan en mogelijk is, zodat de cliënten het leven kunnen leiden dat bij hen past. Het is daarom belangrijk om niet te veel te denken vanuit fouten of angsten, maar vanuit kansen en samen leren door te doen.  

Het belang van de cliënt staat hierbij altijd voorop. Door de samenwerking met de mensen uit het informele netwerk vragen we elkaar om hulp en proberen we nieuwe dingen. Het nemen van risico’s hoort hierbij. Hier zijn we open en eerlijk over en we maken samen de afweging hoe we hiermee omgaan. We willen zeker niet alles tot in detail regelen, maar wel zorgvuldig afwegen of eventuele risico’s acceptabel zijn en of ze te beperken zijn om de kans op fouten zo klein mogelijk te maken. 

Als er dan iets fout gaat, zijn we als organisatie goed verzekerd. Vaak komt het bij een fout zelfs helemaal niet tot een aansprakelijkstelling. Door van tevoren goed na te denken over risico’s, goede afspraken te maken en vast te leggen en deze goed te communiceren met zowel de cliënt, het informele netwerk als de betrokken zorgprofessional, wordt de kans op aansprakelijkstelling nog verder verkleind. 

Om de kans op fouten zo klein mogelijk te maken en goed met elkaar samen te werken, is het belangrijk om er samen voor te zorgen dat de volgende randvoorwaarden op orde zijn: 

• Het informele netwerk heeft de kennis die nodig is om bepaalde taken uit te voeren. 
• Het informele netwerk heeft de vaardigheden die nodig zijn om bepaalde taken uit te voeren. 
• De kennis en vaardigheden van het informele netwerk zijn up-to-date; misschien is het verstandig nog eens samen te oefenen of opnieuw een training te volgen. 
• Het informele netwerk kan de verantwoordelijkheid dragen om bepaalde taken uit te voeren. 
• Het is belangrijk om deze informatie en afspraken ook goed vast te leggen in het zorgplan van cliënten. 

Wie is er verantwoordelijk als er toch iets fout of misgaat? 

Wettelijk gezien, geldt hierbij het volgende: Stel dat er een fout gemaakt wordt door een vrijwilliger, dan is Bartiméus aansprakelijk. Dit valt onder de aansprakelijkheidsverzekering van Bartiméus. 

Stel dat er een fout gemaakt wordt door een verwant of mantelzorger, dan is deze zelf aansprakelijk. Bartiméus is niet verantwoordelijk voor het handelen van verwanten en mantelzorgers. Had Bartiméus de uitgangspunten die bovenaan dit document staan beschreven onvoldoende op orde? Dan kan Bartiméus medeaansprakelijk zijn. 

Hierbij is altijd het uitgangspunt: samenwerking. Ook als het fout gaat, zoeken we elkaar op.  

Bron: Veelgestelde vragen | 's Heeren Loo

Als zorgorganisatie ben je niet verantwoordelijk voor wat de mantelzorger doet omdat er geen sprake is van een formele relatie. Ook niet als de cliënt eventueel schade lijdt door fouten van de mantelzorger, bijvoorbeeld bij de uitvoering van een voorbehouden handeling. 

Een mantelzorger kan ook op eigen initiatief spontaan bijspringen bij een andere cliënt. Als zorgorganisatie ben je dan niet verantwoordelijk voor schade die hierdoor veroorzaakt wordt. De mantelzorger neemt vrijwillig dit initiatief, maar dat maakt de mantelzorger nog niet tot vrijwilliger. Een vrijwilliger voert immers werkzaamheden uit op verzoek van de organisatie en daar is geen sprake van in deze situatie.  

Een voorbeeld van zo’n situatie is een familielid die een andere bewoner ook een keertje meeneemt om een wandeling te maken. Benadruk als zorgprofessional vooral dat dit waardevol en gewenst is, maar informeer mantelzorgers wel over aansprakelijkheid. 

Er gelden een aantal uitzonderingen: 

1. Als zorgorganisatie ben je wel aansprakelijk als je signaleert dat de mantelzorger of verwant tekortschiet, maar je daar niet passend op reageert. Passend reageren wil zeggen dat bij signalering de zorgprofessional dit bespreekt met de cliënt en mantelzorger of verwant, hulp aanbiedt en dit aantekent in het cliëntdossier in ONS.  
2. Wist je als zorgorganisatie dat er spontaan bijgesprongen zou gaan worden door een mantelzorger bij een andere cliënt en dat die hulp risicovol zou zijn? Dan moet de zorgorganisatie voorkomen dat er spontaan hulp verleend zou worden. Anders ben je als zorgorganisatie aansprakelijk voor de schade die veroorzaakt wordt door iemand die op eigen initiatief ondersteuning biedt. 
3. Mantelzorgers die structureel en op verzoek van jullie zorgorganisatie bijspringen bij andere cliënten zijn in die situatie geen mantelzorgers, maar vrijwilligers.  

In dat geval ben je als zorgorganisatie wel aansprakelijk voor hun handelen en dient er een vrijwilligersovereenkomst afgesloten te zijn. 

Vrijwilligers hebben een vrijwilligersovereenkomst met de zorgorganisatie. Daarmee is de zorgorganisatie verantwoordelijk en aansprakelijk voor het handelen van de vrijwilligers. Dit is dus anders dan bij mantelzorgers. Zij hebben immers geen overeenkomst met de zorgorganisatie. 

Als zorgorganisatie werk je soms samen met een vrijwilligersorganisatie. De vrijwilligersorganisatie draagt dan vrijwilligers voor om bepaalde taken uit te voeren. Voor de vraag wie aansprakelijk is, maakt het niet uit of de vrijwilliger afkomstig is van een vrijwilligersorganisatie of niet. In beide gevallen worden zij door de zorgorganisatie ingezet en ben je als zorgorganisatie dus aansprakelijk in geval van schade. 

Bij het aangaan en opstellen van een vrijwilligersovereenkomst zijn er een aantal afwegingen. Soms is het niet praktisch om een overeenkomst op te stellen. Denk bijvoorbeeld aan de situatie dat een vrijwilliger eenmalig iets doet voor Bartiméus. Het kost dan in verhouding tot de intensiteit en hoeveelheid van samenwerking veel moeite om een overeenkomst op te stellen. Aan de andere kant biedt het hebben van een vrijwilligersovereenkomst zowel voor de vrijwilliger als voor Bartiméus ook duidelijkheid: je legt immers vast dat je als vrijwilliger verbonden bent aan Bartiméus. Hierdoor is duidelijk dat, in het geval er iets mis zou gaan, Bartiméus aansprakelijk is. 

Als mantelzorger heb je juist weer meer vrijheid in wat je mag doen met jouw familielid, verwant of ‘maatje’. Bijvoorbeeld als het gaat om voorbehouden en risicovolle handelingen. Maar, je bent ook persoonlijk aansprakelijk in het geval er iets mis zou gaan.  

Bij het besluit om wel of niet een overeenkomst aan te gaan, wordt een afweging gemaakt van de risico’s. Hierbij gaat het om inschatting van de volgende soorten risico’s:  

Situatie: 

• hoog risico, bijvoorbeeld op een tandem fietsen in de Fiets4daagse, zonder zorgprofessional in de buurt. 
• laag risico, bijvoorbeeld een wandeling op het terrein met een cliënt. 

Client: 

• hoog risico, bijvoorbeeld heeft recent epileptische aanval gehad. 
• laag risico, bijvoorbeeld, stabiele cliënt, zonder medische nood-indicaties. 

Frequentie van de samenwerking: 

• laag, bijvoorbeeld eenmalig meedoen met de Kerstbelevingstocht. 
• hoog, bijvoorbeeld wekelijks helpen met koken op de woning. 

De vrijwilligerscoördinator besluit op basis van de hierboven genoemde afwegingen of een vrijwilligersovereenkomst wordt afgesloten. Indien nodig overlegt hij met de betrokken vrijwilliger/mantelzorger, zorgprofessional en teamleider team vrijwilligerswerk.